(LDO) – Nếu cồng chiêng được ví như “tiếng nói” của đại ngàn đầy uy quyền, thì Rơkel(kèn bầu) chính là “hơi thở” thủ thỉ, sâu lắng của người Chu Ru ở Lâm Đồng. Sự giao hòa giữa tiếng kèn và nhịp chiêng không chỉ là một bản hòa âm, mà còn là sự kết nối linh thiêng giữa âm và dương, giữa vợ và chồng trong dòng chảy văn hóa mẫu hệ.

Khơi dậy “hồn vía” cho quả bầu khô

Già Ha Sen được xem là “truyền nhân” giữ nghiệp làm kèn cho lũ làng. Theo già, cấu tạo của Lơ Ker nhìn qua khá đơn giản: chỉ gồm một quả bầu khô và sáu ống nứa. Nhưng để biến những vật liệu vô tri ấy thành một nhạc cụ có “hồn vía” lại là một hành trình kỳ công.

Đầu tiên, quả bầu phải là loại thật già, vỏ dày, hình dáng tròn đều. Quả bầu được ngâm nước cho ruột rữa ra, làm sạch rồi đem phơi nắng. Bí quyết để kèn không bị mối mọt và giữ âm chuẩn là phải luộc vỏ bầu với các loại lá cây rừng có vị đắng chát. Sau đó, quả bầu được gác lên giàn bếp khoảng một tháng cho thấm khói, ngả màu nâu đỏ bóng bẩy rồi mới đem phơi sương thêm vài đêm để “luyện” da bầu.

Khâu khó nhất chính là chế tác “đường âm”. Sáu ống nứa được chọn phải thon gióng, mỏng vừa độ. Già Ha Sen phải dùng dao chuyên dụng khoét lỗ, gắn thêm “lưỡi gà” bằng inox vào bên trong để tạo độ rung. Đây chính là “trái tim” quyết định âm sắc của kèn.

“Phải tính toán sao cho lấy được phần chính giữa ống nứa bên trong hộp âm để đặt lưỡi gà. Khâu này quyết định kèn có âm chuẩn hay không,” già Ha Sen giải thích.

Điều thú vị là Rơkel của người Chu Ru tương ứng với các nốt Đô, Rê, Mi, Fa, Sol của âm nhạc phương Tây, nhưng tuyệt nhiên thiếu hai nốt La và Si. Khi sáu ống nứa đã chuẩn âm, người thợ dùng sáp của loài ong muỗi để cố định chúng vào quả bầu, hoàn thiện một tác phẩm nghệ thuật dân gian.

Sợi dây thông nối âm dương

Hơn chục năm nay, kèn Rơkel của già Ha Sen đã theo chân những người yêu nhạc đi khắp các vùng đất, từ người Raglai ở Ninh Thuận đến người Mạ, K’Ho ở Lâm Đồng, và thậm chí sang tận Đắk Lắk, Đắk Nông. Người tìm đến già mua kèn không chỉ mua một nhạc cụ, mà là tìm một “tri kỷ” có âm sắc chuẩn xác.

Trong dàn nhạc của người Chu Ru, Rơkel đóng vai trò giữ nhịp và dẫn dắt tâm linh. Người ta thường thổi Rơkel trước, sau đó cồng chiêng mới đánh theo. Tín niệm của đồng bào cho rằng, tiếng kèn bầu đại diện cho phần âm (người vợ), còn cồng chiêng đại diện cho phần dương (người chồng). Sự hòa quyện giữa chúng là biểu tượng của sự sinh sôi, nảy nở và vẹn tròn.

Kèn Rơkel hiện diện trong mọi trạng thái cảm xúc của người Chu Ru. Có khi là tiết tấu nhanh, rộn ràng trong lễ “Mừng lúa mới”, “Cúng thần đập nước”; có khi lại là tiếng thủ thỉ, tâm tình của bài “Con đói rồi mẹ ơi”. Mỗi điệu kèn là một thông điệp riêng, một câu chuyện riêng về cuộc sống và lao động.

Hiện nay, số người biết chế tác và sử dụng thành thạo Rơkel như già Ha Sen không còn nhiều. Chiếc kèn bầu vẫn lặng lẽ vang lên trong các lễ hội, như một lời nhắc nhở về việc gìn giữ di sản dân tộc, mong mỏi những làn điệu đặc sắc này sẽ tiếp tục bay xa qua đôi bàn tay của lớp trẻ kế cận.