Đà Lạt – Thủ phủ vàng son một thuở của Hoàng triều Cương thổ

(LDO) – Dù là một thành phố trẻ được bác sĩ Alexandre Yersin phát hiện vào cuối thế kỷ 19, Đà Lạt và vùng cao nguyên Lâm Viên đã nhanh chóng chiếm giữ vị trí trọng yếu trong chiến lược phát triển của quốc gia. Không chỉ được quy hoạch để dự định trở thành thủ đô hành chính của miền Nam hay thủ phủ của cả Đông Dương, vùng đất sương mù này còn từng trải qua một giai đoạn lịch sử đặc biệt với tư cách là thủ phủ của “Hoàng triều Cương thổ”.

Đây là tên gọi dịch từ tiếng Pháp “Domaine de la Couronne”, dùng để chỉ vùng đất biên giới thuộc quyền quản lý trực tiếp của triều đại đương thời. Sau khi người Pháp trao quyền quản lý vùng Cao nguyên Trung phần vào năm 1949, Quốc trưởng Bảo Đại đã ban hành Dụ số 6 vào ngày 15/4/1950 để thiết lập một quy chế hành chính riêng biệt, biến Đà Lạt thành trung tâm của một lãnh thổ được gọi là “đất của Vua”.

Trong khoảng 6 năm tồn tại từ 1950 đến 1955, việc đặt chân đến Đà Lạt không hề dễ dàng như hiện tại mà giống như một chuyến hành trình vào vùng cấm. Nếu thời Pháp thuộc người dân phải có giấy khám sức khỏe và bảo lãnh thì dưới thời Hoàng triều Cương thổ, quy định có phần thay đổi nhưng vẫn cực kỳ nghiêm ngặt. Bất kỳ ai muốn lên Đà Lạt đều phải xin phép Nha công an Hoàng triều Cương thổ tại Hà Nội hoặc Sài Gòn. Điều kiện tiên quyết là phải có người bản địa bảo lãnh và có công ăn việc làm rõ ràng mới được phép nhập cư. Sự chặt chẽ này đi kèm với một trách nhiệm dân sự đáng nể: nếu người được bảo lãnh phạm pháp, chính quyền sẽ lập tức bắt giữ cả người bảo lãnh. Chính hệ thống quản lý mang tính liên đới này đã tạo nên một xã hội vô cùng kỷ cương và yên bình.

Theo những tư liệu lịch sử và lời kể của những chứng nhân như ông Nguyễn Hữu Tranh, một người đã sống qua thời kỳ này, cuộc sống tại Đà Lạt lúc bấy giờ thanh bình đến mức khó tin. Tệ nạn trộm cắp, cướp giật hay hình ảnh người ăn xin, giang hồ đầu trộm đuôi cướp hoàn toàn vắng bóng trên những con đường dốc mờ sương. Sự nghiêm cẩn không chỉ nằm ở luật pháp mà còn hiện hữu trong nếp sống văn minh của cư dân. Chẳng hạn như tại khu vực chợ Đà Lạt, cứ vào khoảng 4 giờ chiều hàng ngày, những người buôn bán lại cùng nhau xịt nước vệ sinh xung quanh, giữ cho khu chợ luôn sạch bong. Những thói quen xấu như cờ bạc hay say xỉn công khai gần như không có cơ hội tồn tại dưới bàn tay quản lý của chính quyền Hoàng triều.

“Cờ bạc, rượu chè say xỉn công khai không xảy ra. Đường sá thì sạch sẽ. Chẳng hạn như chợ Đà Lạt (nay là khu Hòa Bình) thì khoảng 4 giờ chiều mọi người buôn bán đã xịt nước xung quanh rửa chợ sạch bong” – ông Tranh kể trên báo Tuổi Trẻ.

Vẻ đẹp kiến trúc của Đà Lạt ngày nay phần lớn cũng được định hình từ sự khắt khe trong quy hoạch của giai đoạn này. Việc xây dựng nhà cửa không được tùy tiện mà phải tuân theo những lề lối nghiêm túc và mẫu mã do Ban kiến thiết lập ra. Các thầu khoán thời đó thường đứng ra xin phép và xây dựng theo mẫu quy định trên từng con đường rồi mới bán lại cho người dân. Sự đồng bộ này tạo nên những nét riêng biệt cho từng tuyến phố: đường Duy Tân (nay là 3/2) chỉ được xây nhà ba tầng liền nhau, đường Phan Đình Phùng giới hạn hai tầng, trong khi hai bên đường Võ Tánh (nay là Bùi Thị Xuân) lại là những dãy nhà gỗ mộc mạc. Ngay cả những chi tiết nhỏ nhất như màu sơn hay kiểu dáng hàng rào cũng phải được chính quyền phê duyệt mới được thực hiện.

Bên cạnh kiến trúc, ý thức bảo vệ môi trường và cảnh quan thiên nhiên cũng được đặt lên hàng đầu. Cư dân không được tự tiện chặt phá rừng hay thậm chí là đốn một cành hoa ven đường nếu không có phép. Sự ưu tiên phát triển được dành cho đồng bào dân tộc thiểu số và những cư dân hiện hữu, khiến việc người từ miền xuôi lên lập nghiệp trở nên rất khó khăn nhưng lại giữ cho bản sắc vùng cao không bị pha tạp.

Ngày 10 tháng 8 năm 1954, quy chế Hoàng triều Cương thổ bị xóa bỏ. Thủ tướng Ngô Đình Diệm thông qua Dụ số 21 ngày 11 tháng 3 năm 1955 và Quốc trưởng Bảo Đại chấp thuận, chính thức sáp nhập Hoàng triều Cương thổ lại vào Trung phần chấm dứt đặc quyền của người Pháp và Quốc trưởng trên vùng Thượng và danh xưng Cao nguyên Trung phần được dùng lại.

Du ngắn ngủi, nhưng 5 năm tồn tại đó đã kịp để lại một dấu ấn sâu đậm về một đô thị kiểu mẫu, nơi sự nghiêm minh của pháp luật hòa quyện cùng nét thanh lịch, lãng mạn vốn có của thành phố ngàn hoa.