“Miền quan họ” giữa cao nguyên: Khi di sản Kinh Bắc bén rễ trên đất Lâm Đồng

(LDO)- Từ những ngày đầu khai hoang gian khó, câu dân ca “người ơi người ở đừng về” đã bền bỉ bén rễ, trở thành sợi dây kết nối cộng đồng và là tài sản tinh thần vô giá. Với 12 câu lạc bộ cùng hàng trăm nghệ nhân đang miệt mài truyền dạy, miền di sản này không chỉ giữ vẹn nguyên lề lối cổ mà còn đang thích ứng mạnh mẽ với nhịp sống mới của địa phương.

Từ hành trình di dân đến sự hình thành những “tế bào” di sản giữa đại ngàn

Lịch sử của miền Quan họ trên đất Lâm Đồng gắn liền với những đợt di dân từ những năm 1980, khi hơn 2.000 hộ dân gốc Bắc Ninh theo tiếng gọi của Nhà nước đi xây dựng vùng kinh tế mới tại cao nguyên Lâm Viên. Sự hình thành các câu lạc bộ (CLB) Quan họ ban đầu mang tính tự phát, nảy sinh từ nhu cầu giao lưu tinh thần của các nhóm hộ gia đình. Điểm nhấn quan trọng nhất là sự ra đời của CLB Dân ca quan họ Chi Lăng tại xã Nam Ban, huyện Lâm Hà – địa phương tập trung hơn 600 hộ gốc Bắc Ninh. Từ đốm lửa nhỏ tại Nam Ban, phong trào dần lan tỏa sang các khu vực lân cận như Đan Phượng, Tân Hà, vươn rộng đến các trung tâm đô thị như Đức Trọng và thành phố Đà Lạt với các CLB Xuân Hương, Lâm Viên.

Tính đến nay, toàn tỉnh đã ghi nhận 12 CLB hoạt động chính thức với hơn 300 thành viên nòng cốt. Điều đáng chú ý là Quan họ tại đây không chỉ tồn tại trong các sự kiện văn hóa nghệ thuật của tỉnh, mà đã thẩm thấu vào cấu trúc gia đình. Nhiều gia đình đã trở thành những “gia đình quan họ” tiêu biểu, nơi tinh thần di sản được truyền thụ theo lối truyền khẩu từ đời này sang đời khác.

Sau giai đoạn phát triển tự phát, yêu cầu đặt ra cho cộng đồng Quan họ tại Lâm Đồng là phải tổ chức lại một cách bài bản để giữ được tính nguyên bản (gốc) của di sản. Cách đây 5 năm, việc thành lập CLB Quan họ Kinh Bắc trực thuộc Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật tỉnh Lâm Đồng, dưới sự dẫn dắt của ông Phạm Văn Mạnh, đã đánh dấu bước ngoặt trong công tác quản lý và định hướng chuyên môn.

Hoạt động của các CLB hiện nay không còn dừng lại ở việc hát cho nhau nghe mà đã chuyển sang hình thức sinh hoạt chuyên đề, mời các nghệ nhân từ Bắc Ninh vào truyền dạy trực tiếp. Các buổi giao lưu luân phiên giữa các xã và nhóm CLB được tổ chức định kỳ, trong đó tập trung vào việc uốn nắn cách nhả chữ, buông câu và đặc biệt là cách thực hiện các kỹ thuật hát khó vốn là đặc sản của Quan họ.

Nối liền miền di sản

Một trong những thách thức lớn nhất của việc bảo tồn Quan họ tại Lâm Đồng chính là sự biến đổi của không gian diễn xướng. Ở quê gốc, Quan họ gắn liền với hội làng, đình chùa và bến nước. Tại Lâm Đồng, không gian ấy được thay thế bằng những đồi thông, những điểm du lịch sinh thái và các trung tâm văn hóa cộng đồng. Tuy nhiên, theo ghi nhận thực tế, dù không gian thay đổi nhưng trình tự và nghi lễ của một canh hát vẫn được các nghệ nhân tại đây giữ gìn nghiêm ngặt.

Từ nghi thức mời nước, mời trầu têm cánh phượng khéo léo đến các chặng hát: hát mời, hát đối và hát giã bạn đều được thực hiện đúng trình tự. Các tác phẩm kinh điển như “Khách đến chơi nhà”, “Người ở đừng về”, hay “Chuông vàng gác cửa tam quan” vẫn là xương sống của các buổi trình diễn. Sự xuất hiện của các nhạc cụ truyền thống như đàn bầu của nghệ nhân Trần Ninh hay sáo trúc của nghệ nhân Ngọc Tươi đã góp phần tái hiện trọn vẹn không gian nghệ thuật Kinh Bắc giữa lòng cao nguyên.

Bên cạnh việc bảo tồn lề lối cổ, cộng đồng Quan họ Lâm Đồng cũng đã chủ động thực hiện các bước tiến trong việc thích ứng với đời sống hiện đại. Các nghệ nhân như chị Phạm Việt Liên đã có những đóng góp quan trọng trong việc sáng tác lời mới dựa trên các làn điệu dân ca cổ. Những lời ca mới ca ngợi vẻ đẹp của Đà Lạt, tinh thần lao động của người dân Lâm Hà hay sự đổi thay của vùng đất cao nguyên đã giúp Quan họ trở nên gần gũi, dễ tiếp nhận hơn với các tầng lớp nhân dân địa phương và du khách.

Đồng thời, các CLB cũng đã biết tận dụng sức mạnh của công nghệ thông tin. Việc xây dựng các kênh YouTube, Zalo và Facebook để đăng tải các buổi tập luyện, biểu diễn không chỉ giúp kết nối các thành viên mà còn là kênh quảng bá hiệu quả, đưa di sản đến với công chúng trẻ tuổi.

Gần đây, sự kiện Đại hội CLB Quan họ Bắc Ninh tỉnh Lâm Đồng lần thứ I đã chính thức xác lập một cơ cấu tổ chức chặt chẽ cho cộng đồng này. Ông Nguyễn Bá Thuyền, Chủ nhiệm CLB, khẳng định mục tiêu trong giai đoạn tới là đạt tỷ lệ 100% hội viên hát đúng, hát hay và giữ vững lề lối truyền thống. Đồng thời, CLB sẽ hướng tới việc xây dựng các chương trình nghệ thuật chất lượng cao để phục vụ hoạt động du lịch văn hóa của tỉnh.

Ảnh: CLB Quan họ Bắc Ninh tỉnh Lâm Đồng