Múa Đạp lửa của người Chăm: Vũ điệu huyền bí giữa khát vọng mưa thuận gió hòa

(LDO)- Trong kho tàng văn hóa dân gian đồ sộ của dân tộc Chăm, nghệ thuật múa không chỉ là một loại hình giải trí mà còn là “linh hồn” của mọi nghi lễ. Người Chăm có câu nói nổi tiếng rằng “cứ có lễ hội là có múa”, điều này minh chứng cho sự gắn kết máu thịt giữa vũ đạo với đời sống tâm linh qua bao thế hệ.

Giữa hàng trăm điệu múa rực rỡ sắc màu, múa Đạp lửa (Tamia juak apuei) nổi lên như một biểu tượng mãnh liệt nhất cho sức mạnh con người và khát vọng chinh phục thiên nhiên của đồng bào Chăm tại vùng đất Bình Thuận.

Nghệ thuật múa Chăm vốn được hình thành và phát triển song hành cùng âm nhạc và ca hát, tạo nên một sản phẩm nghệ thuật quý giá trong nền văn hóa Champa. Đối với cộng đồng người Chăm tại Bình Thuận, nơi chiếm gần 39% dân số các dân tộc thiểu số toàn tỉnh, những điệu múa dân gian là phương tiện quan trọng để chuyển tải thông điệp về tư tưởng và tình cảm của người phàm tục tới thế giới tâm linh.

Đặc biệt tại huyện Bắc Bình, nơi tập trung đông đảo đồng bào theo tôn giáo Bàlamôn và Hồi giáo Bàni, nghệ thuật múa xuất hiện dày đặc trong các dịp lễ quan trọng như Katé, Rija Praong hay lễ nhập Kut. Mỗi động tác múa đều chứa đựng triết lý nhân sinh sâu sắc, phản ánh ước vọng được thần linh che chở và giúp con người có thêm sức mạnh vượt qua mọi nghịch cảnh.

Tâm điểm của nghệ thuật múa dân gian Chăm chính là hệ thống các nghi lễ Rija, nơi các vũ sư như Ong Kaing hay Muk Pajuw trình diễn những vũ điệu đầy mê hoặc. Trong đó, điệu múa Đạp lửa trong lễ hội Rija Nưgar được xem là đặc sắc nhất. Đây là lễ hội đầu năm với mục đích “Tống ôn”, tức là tống khứ cái nóng bức, khô hạn của năm cũ để đón chào sự mát mẻ, cầu mong mưa xuống cho cây trái đâm chồi nảy lộc. Để thực hiện nghi lễ này, người ta đốt một đống lửa lớn giữa sân hành lễ. Khi dàn nhạc với trống Ghinăng, kèn Saranai và trống Paranưng bắt đầu hòa âm dồn dập, không gian trở nên linh thiêng và huyền ảo, báo hiệu thời điểm bước vào vũ điệu của lửa.

Người thực hiện điệu múa Đạp lửa là ông Kaing trong bộ trang phục áo đỏ, đầu chít khăn trắng, quấn xà rông và đi chân đất. Ban đầu, ông Kaing cầm quạt giấy và khăn múa những điệu khoan thai, rồi chuyển dần sang điệu múa roi, múa kiếm đầy hùng dũng. Khi tiếng trống dâng trào đến đỉnh điểm, người vũ sư rơi vào trạng thái “nhập đồng” và bất ngờ nhảy cả hai chân trần vào đống lửa đang rực cháy.

Ông vừa múa vừa đạp cho đến khi ngọn lửa tắt lịm trong tiếng reo hò cổ vũ của dân làng. Hình ảnh đôi chân trần đối diện với lửa nóng không chỉ là một kỹ năng trình diễn điêu luyện mà còn là ngôn ngữ biểu thị sức mạnh lấn át cái xấu, dập tắt sự khắc nghiệt của thời tiết để đón đợi một năm mới ấm no, hạnh phúc.

Bên cạnh yếu tố tâm linh, múa Đạp lửa còn tuân thủ những nguyên tắc tạo hình nghiêm ngặt của nghệ thuật múa Chăm như thân hình luôn giữ thẳng, hai chân khép kín khi nhón gót và đôi tay không bao giờ đưa vượt quá đầu. Sự kết hợp giữa đạo cụ quạt xếp cùng các nhạc cụ truyền thống đã tạo nên một thể thống nhất theo quy luật âm dương, in đậm vào tâm thức của mỗi người dân. Tại một số làng Chăm, sau điệu múa Đạp lửa còn có múa Phồn thực để cầu mưa, tạo nên một hệ thống biểu diễn dân gian vô cùng phong phú và độc đáo.

Nhận thức rõ giá trị vô giá của di sản này, công tác bảo tồn nghệ thuật múa Chăm luôn được các cấp chính quyền đặc biệt quan tâm. Kế hoạch của Tỉnh ủy Bình Thuận về việc xây dựng và phát triển văn hóa con người Việt Nam đã xác định rõ quyết tâm thực hiện tốt việc giữ gìn các giá trị văn hóa đặc trưng vùng đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch. Việc bảo tồn múa Đạp lửa không chỉ là giữ lại một điệu múa, mà còn là giữ lại ngọn lửa của khát vọng, sự hiếu nghĩa với tổ tiên và bản sắc độc đáo của người Chăm trong dòng chảy văn hóa đa dạng của dân tộc Việt Nam.